تارنمای فرهنگی ألـــمهــدي (عــج)

بسم الله الرحمن الرحیم
فیش منبر ترحیم
ذکر موت
استاد مهدی فربودی
کانال فیش منبر ومرثیه و مدیحه                                                      fishemenbar@

یاد مرگ
حضرت علی علیه السلام فرمودند:
«هر کس بداند بازگشت او به گور است. و جایگاهش همان جاست و در مقابل خدا خواهد ایستاد و اعضای بدنش بر ضد او شهادت می دهند، حسرت و اندوهش طولانی و عبرتش بسیار و تفکرش دایمی می گردد. کسی که بداند، عاقبت از دوستان جدا و در خاک ساکن می شود و با حساب رو به رو می گردد، (این فکرش مانند) تیری است که آرزوهای وی را قطع و او را وادار به عمل خیر می کند، پس این کلام خدا را به خاطر داشته باشید:
(وَجَاءت سَکرَة المَوتِ بِالحَقَّ ذَلکَ مَا کُنتَ مِنهُ تَحِیدُ*وَ نفُخَ فِی الصُّور ذَلِکَ یَومُ الوَعِیدِ* وَجَاءت کُلُّ نَفس مَّعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِیدٌ*لَقَد کُنتَ فی غَفلَةٍ مَّن هَذا فَکشَفنات عنکَ غِطَاءک فَبَصرُکَ الیَومَ حَدیدٌ) (2)
«و سرانجام، سکرات مرگ حقیقت را (پیش چشم او) می آورد ( و به انسان گفته می شود:) این همان چیزی است که تو از آن می گریختی! و در
****
1-کتاب «سرآئر» چاپ سنگی، ص 20 از باب مستطرفات
2-سوره آیات 19تا 22
{صفحه 35}
«صور» دمیده می شود؛ آن روز، روز تحقق وعده پروردگار است! هر انسان وارد محشر می گردد در حالی که همراه او شخصی حرکت دهنده و گواه است (به او خطاب می شود:) تو از یاد این (روز بزرگ و دادگاه عظیم) غافل بودی پس ما پرده (حجاب) را از چشم تو کنار زدیم، و امروز چشمت کاملا تیزبین است.»
سپس حضرت فرمودند: آیا می دانید، زیرک ترین شما کیست؟
-جواب دادند: خیر
-حضرت جواب فرمودند: کسی که بیشتر و بهتر آمادگی مرگ را داشته باشد
-باز پرسیدند: علامت آمادگی مرگ چیست؟
-امام فرمودند: عدم دلبستگی به دنیا و توجه داشتن به آخرت و تهیه زاد و توشه برای سکونت در گور و ترس از روز رستاخیز».
سوالات مردی بادیه نشین از امام علی علیه السلام
شخصی بادیه نشین از راه دور به حضور امیر المومنین علی علیه السلام رسید و عرض کرد: از راه دور برای این آمده ام که به چهار سئوالم پاسخ دهید. حضرت فرمودند: «بپرس»
پس او چنین سئوال کرد:
«واجب چیست و و اجبتر کدام است؟ نزدیک چیست نزدیکتر کدام است؟ عجیب چیست عجیبتر کدام است؟ و مشکل چیست و مشکل تر کدام است؟»
{صفحه 36}
حضرت پاسخ فرمودند:
«واجب ترک گناه است و واجبتر توبه کردن از آن؛ نزدیک قیامت است و نزدیکتر مرگ می باشد؛ عجیب همین دنیاست (از نظر بی وفایی) و عجیبتر دلبستگی به این دنیا؛ مشکل رفتن به قبر است و مشکلتر بی توبه به قبر رفتن است. (1)
فایده یاد مرگ
حضرت رسول صلی و الله علیه واله فرمودند: «زیاد یاد نابود کننده لذت ها باشید.»
عرض شد: «یا رسول الله آن چیست؟» ایشان در پاسخ فرمودند: «مرگ است. آن کسی که به حقیقت از مرگ یاد می کند، اگر در راحتی و گشایش باشد، غرورش بر طرف می شود و دنیا بر وی تنگ می گردد؛ و اگر در مضیقه و سختی باشد با یاد مرگ، از فشار فکری و روحی رهایی می یابد و دنیا به نظرش وسیع و گسترده می نماید.
مرگ اولین منزل از منازل آخرت و آخرین منزل از منازل دنیاست. خیر و خوشبختی از آن کسی است که هنگام فرود آمدن در اولین منزل، مورد تکریم و احترام باشد و موقع بیرون رفتن از آخرین منزل به شایستگی و خوبی بدرقه شود.»(2)
انسان نه باید فاصله اش با مرگ را زیاد بداند و چشم واقع بین را با آرزوهای دور و دراز و غیر قابل تحقق نابینا سازد و نه اینکه از شدت
****
1-داستانهای شگفت انگیزی از مرگ صفحه 183
2-بحار الا نوار، ج 3، ص 834
{صفحه 37}
نگرانی از نزدیکی مرگ مانند بیمار لا علاجی که طبیب از درمانش اظهار ناتوانی کرده باشد واو از زندگی نا امید شده است، در کنج خانه به انتظار پایان عمر باشد و هیچ کاری انجام ندهد. بلکه باید همیشه یاد مرگ را جلوی چشمانش نگه دارد و به وسیله آن تلاش خود را در جهت رضایت حضرت حق تعالی افزایش دهد.
حضرت امیرالمومنین علیه السلام می فرمایند: «کسی که مرگ را با چشم یقین نگاه کند، آن را نزدیک می بیند و کسی که آن را با چشم آرزو می نگرد، آن را دور می پندارد.» (1)
همچنین فرمودند: «کسی که زیاد به یاد مرگ باشد، از حرص و زیاده خواهی رهایی می یابد؛ و به مقدار کمی از آنچه در زندگی دنیا دارد، راضی می شود.»
اولیای خدا درباره یاد مرگ سفارش بسیار کرده اند و گفته اند که یاد مرگ می تواند در افراد با ایمان و آگاه مفید و تأثیر گذار باشد؛ اخلاقشان را اصلاح کند، آنان را از گناه و ناپاکی مصون دارد و موجبات رستگاری و سعادت آن ها را فراهم کند و به طور خلاصه یاد مرگ موجب استفاده از فرصت ها، دوری از شهوات، خودسازی و عبادت و توبه و بازگشت به سوی خداوند می باشد و باعث می شود تا دنیا، لذت های زودگذر و همچنین سختی مصیبت ها در نظر انسان کوچک شوند.
****
1-بحار الانوار، ج 3، ص 134
{صفحه 38}
از فواید دیگر یاد مرگ این است که، موجب می شود انسان بر اثر غفلت، در امور مادّی و دنیوی اسراف و زیاده روی نکند و در مسیر کسب تعالی اخلاق که سرشت انسان است قدم بردارد نه در راه سقوط در فساد و تباهی؛ و از گذشتگان درس عبرت بیاموزد و از این سرنوشت اجتناب ناپذیر پند و اندرز گیرد. و بدین وسیله خویشتن را از گناه و تجاوز به حقوق دیگران مصون دارد. و در این مسیر اولیای الهی سفارش کرده اند که بسیار به یاد مرگ باشید و خاطرنشان کرده اند که یاد مرگ می تواند در افراد آگاه و با ایمان سودمند باشد؛ اخلاقشان را اصلاح کند، آنان را از گناه و ناپاکی بر حذر دارد، موجب رستگاری و سعادت آنان باشد و جامعه را اصلاح کند. در این راستا امام صادق علیه السلام می فرمایند:
«یاد مرگ، شهوات غیر مشروع را در ضمیر انسان می میراند، ریشه های غفلت و نا آگاهی را می کند، دل را به وعده های الهی تقویت می کند. به طبیعت آدمی نرمی و رقّت می نشاند و دنیا را در نظر آدمی کوچک و حقیر می سازد.» (1)
ابی بصیر تفسیر آیه (فَلَولَا إذاَ بَلَغَتِ الحُلقُومَ...إن کُنتُم غَیرَ مَدِیِنینَ*تَرجِعُونَهَا إن کُنتُم صادِقِیِنَ) (2) را از امام صادق علیه السلام سوال پرسید؛ امام علیه السلام پاسخ فرمودند: «موقعی که جان مومن در گلو هست و هنوز فروغ حیاتش پایان نیافته و چراغ زندگی اش به کلی خاموش نشده است. منزلی را که در بهشت دارد به وی ارائه می شود، از دیدن آن به هیجان می آید و
****
1-بحار الانوار، ج 3، ص 135
2-سوره واقعه آیات 83 تا 87
{صفحه 39}
می گوید: مرا به دنیا باز گردانید تا خانواده ام را به آنچه مشاهده می کنم آگاه کنم. در پاسخش گفته می شود که این کار نشدنی است و راهی برای برگشت نداری.»(1)
آری! دنیای گذرا برای انسان های با معرفت خانه خودسازی و انجام وظایف الهی و ادای تکالیف الهی است. و عالم آخرت برای آنان خانه پاداش خداوند متعال است. حضرت امیر المومنین علی علیه السلام در این باره چنین فرموده اند:
«و إنَّ الَیوم عَمَلٌ وَ لا حِسابٌ وَ غَذاً حِسابٌ وَ لا عمَلٌ»
«امروز روز عمل است نه روز حساب و فردا روز حساب است نه روز عمل.»
و از قول شاگردان حضرت آیت الله بروجردی رحمة الله که در لحظات آخر عمر، دورش حلقه زده بودند و چشم های اشک آگین آقا را مشاهده می کردند، خدمات آقا را نسبت به اسلام و مذهب به حقّ تشیع یادآور می شدند، آقا اشاره به یک حدیث نبوی کردند که می فرمایند: «خُلّصَ العَمَلَ لِلِّه فَانَّ الناقِدَةَ بَصیرٌ بَصیرٌ» «عمل برای خداوند باید خالص محض باشد، زیرا نقاد و بررسی کننده عمل بسیار بسیار ظریف بین است.»
یعنی این عمل صالح و مخلصانه است که به فریاد انسان می رسد نه خدمات گسترده.
حضرت سیّد السّاجدین امام سجاد علیه السلام در یاد مرگ، چنین
****
1-اصول کالی جلد 3
{صفحه 40}
می فرمایند: «ای خداوند بزرگ! ما را از فریب آرزوهای بزرگ و خطرهای این فریب در امان دار. و همواره یاد مرگ را در جلوی چشمانمان نمایان ساز، و یاد آن را بری ما گاه گاه قرار مده و از اعمال شایسته برای ما عملی قرار ده که بازگشت به سوی (رحمت) تو را دیر شمریم و برای زودتر رسیدن به رحمت تو حرص داشته باشیم. تا مرگ برای ما جای انس و آرامش باشد که با آن انس گیریم و جمای الفت و دوستی باشد که به سوی آن مشتاق باشیم و (مانند) خویشاوندان نزدیک باشد که نزدیکی به او را دوست بداریم.
پس هر گاه آن را برای ما حاضر نمودی و به ما واقع ساختی ما را به وسیله آن خوشبخت گردان زمانی که آن را ملاقات می کنیم. و ما را با آن مأنوس گردان وقتی که از راه می رسد؛ و ما را در مهمانی آن بدبخت ودر هنگام دیدارش خوار مفرما. و آن را برای ما دری از درهای آمرزش خود و کلیدی از کلیدهای رحمت خود قرار ده. ما را بیمران در حالی که از هدابت شدگان (راه حق) باشیم نه از گمراهان آن؛ و از فرمانبردارن که از مرگ بدشان نمی آید و از توبه کنندگان که گناه نکنیم و اصرار بر آن نداشته باشیم. ای ضامن پاداش نیکوکاران و ای اصلاح کننده کردار تباه کاران.(1)
صدقه و ملک الموت
معاذ بن مسلم گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم که از مریضی و درد، به میان آمد. حضرت علیه السلام فرمودند: «مریضانتان را با صدقه مداوا کنید. همانا به ملک الموت رخصت و اجازه قبض روح بنده ای داده
****
1-صحیفه سجادیه دعای حضرت درباره یاد مرگ
{صفحه 41}
می شود و او صدقه می دهد؛ به ملک الموت گفته می شود: برگرد و روحش را مگیر.»(1)
خطاب عزرائیل به مردگان
رسول خدا صلی الله و علیه واله می فرمانید: «در هر شب ملک الموت ندا می کند و می گوید ای اهل قبور امروز بر حال چه کسانی غبطه می خورید که شماها را بر هول و هراس مطّلع (2) یاری نماید؟
مردگان می گویند ما بر حال مومنانی که در مساجد نماز می خوانند و ما نمی خوانیم، زکات می پردازند و ما نمی پردازیم، ماه رمضان روزه می گیرند و ما نمی توانیم بگیریم و بر آنچه از خرج زن و بچه شان زیاد آمده صدقه می دهند و ما نمی توانیم بدهیم و لذا بر حال آن ها غبطه می خوریم». (3)
عزرائیل در هر روز پنج روز بار افراد خانه را خدا می زند
رسول خدا صلی الله و علیه واله می فرمایند: «هیچ خانه ای نیست مگر آنکه ملکوت الموت در هر روز پنج بار به آن خانه می آید؛ پس هنگامی که اجل یکی از اهل آن خانه رسیده باشد غم مرگ را بر او القا می کند و سختی و رنج های مرگ او را فرا می گیرد و اهل خانه او موهای خود را می کنند و بر سرو صورت می زنند و صدا به ناله و شیون بلند می کنند. پس ملک الموت می گوید: وای بر شما چرا شیون و ناله سر می دهید؟ به خدا سوگند رزقتان از بین نرفته و اجلتان
****
1-وسائل الشیعه، ج 9، ص 375؛ مستدرک الوسائل، ج 2، ص 98؛ مکارم الا خلاق، ص 388.
2-کلمه «هول مطلع» در لغت به معنی ترس هنگام آگاهی می باشد و در اصطلاح معانی متفاوتی دارد از جمله: ترس میت هنگامی که می خواهند او را در قبر بگزارند، ترس در روز حساب و ....
3-ارشاد القلوب، ج 1، ص 53
{صفحه 42}
نزدیک نگردید و به نزد او نیامده و روحش را نگرفتم مگر آنکه مامور به آن شدم، درباره شما نیز بر من حق است (وظیفه من است) که نزدتان برگردم تا احدی از شما باقی نماند.»
سپس رسول خدا صلی الله و علیه واله فرمودند: «سوگند به آن کسی که جان من در دست اوست اگر اهل خانه مکان او را ببینند و صدایش را بشنوند، دست از مرده خود برداشته و بر حال خودشان گریه می کنند.»
تا اینکه جنازه میت را تشیع می کنند و روح او بر بالای جنازه اش برمی گردد و ندا می کند: «ای اهل خانه و فرزندان من همچنانکه دنیا با من بازی کرد با شما بازی نکند، اموالی را از راه حلال و حرام جمع کردم و آن ها را برای شما به جا گذاشتم که سنگینی و وبال آن برای من مانده است پس بر حذر باشید، آنچه که بر من وارد شده بر شما وارد نشود.»(1)
****
1-ارشاد القلوب، ج 1،ص 62؛ اعلام الدین، ص 345.
{صفحه 43}
فصل دوم: اقسام مرگ
اشاره
به طور کلّی سه نوع مرگ وجود دارد: 1-مرگ طبیعی 2-مرگ اخترامی (یا اجل معلق) 3-شهادت.
«مرگ طبیعی» که درباره آن گفته شده: «لا یَتَأّخّرُ ساعَتاً وَ لا یَتَقَدّم اَبَداً» «ساعتی در آن تأخیر و یا تعجیل نمی شود» زمانی است که به هر اندازه که ماده استعداد دریافت و قبول قبض داشته باشد، از طرف فیض رساننده (خداوند) به او فیض برسد. و وقتی به این انسان آنچه از فیض که امکان داشت عطا شد و او نیز به اندازه ای که مستعد بود قبول کرد، در واقع همه نیروهای بالقوه اش بالفعل گشته در نتیجه نفسش مستقل
{صفحه 44}
می گردد و دیگر امکان ندارد حتی یک لحظه، نفس در بدنش باقی بماند.
خروج نفس از بدن امری اختیاری نیست، بلکه هر زمان که نفس مستقل شد، عین خروجش از بدن می باشد.
نوع دیگر مرگ «موت اخترامی» می باشد که در روایات از آن به «اجل معلّق» تعبیر شده است؛ که البته غالب مردم دچار این نوع مرگ می شوند.
این نوع مرگ که از تصادفات و اتفاقات خارجی ناشی می شود، در شرایطی است که ماده هنوز استعداد قبول فیض را دارد و نفس هنوز می تواند رشد کند و کامل شود، منتها از خارج خللی در بدن حاصل می شود که در نتیجه بدن از لیاقت اینکه روح در آن باشد خارج می شود و روح دیگر نمی تواند در بدن بماند و مجبور به ترک بدن می شود و مرگ اتفاق می افتد؛ مثلا شخص از پشت بامی می افتد یا تصادف می کند و یا گلوله ای به او اصابت می کند؛ اگر این خلل خارجی نبود این ماده هنوز استعداد و توانایی رشد کردن داشت و می توانست تکامل پیدا کند. پس در واقع نفس این انسان هنوز مستقل نشده بوده و به بدن احتیاج داشته است؛ ولی به علت آسیبی که از بیرون رسیده مثلا استخوان هایش از بین رفته این بدن از لیاقت اینکه روح در آن باقی بماند خارج شده است.
در این بین اگر طبیب توانست در رفع خلل بدن بکوشد و آن
{صفحه 45}
را ترمیم کند، و این بنای آسیب دیده را بنّایی کند، نفس می تواند به حرکتش ادامه دهد. البته خود روح هم در رفع این آسیب کمک می کند و حتی عمده کار را او انجام می دهد تا بدن ترمیم شده و زندگی ادامه یابد:
پس در واقع این مرگ معلّق و وابسته بود به اینکه طبیب از خارج مشغول مداوای بدن نباشد و یا مثلا استخوان های خرد شده را درست نکنند و نبندند. و یا مرگ معلق بود به اینکه اهل کرامتی بر اثر نفس کیمیایی خود این آسیب را درست نکند.
گفتم به کجا می روی ای جان من***گفتا چه کنم خانه فرو می آید
اجل معّین در قرآن کریم
کمال انسان و کمال موجودات عالم طبع به این است که در همین زمان معلوم و اجل محدود که برای آن ها مقدّر شده است خود را کامل کنند. نمی توانند از دایره این زمان پا بیرون نهند و بر اجل خود پیشی گیرند و یا آنرا تمدید نموده و به تأخیر اندازند. هیچ گاه موجودات مادّی و طبعی که دارای مادّه و طبع هستند نمی توانند از این قانون کلّی خارج شده و زوال و فنا و محدودیّت اجل و زمان زندگی خود را تبدیل به بقاء و دوام و استمرار ابدیّت بنمایند. این حقیقت صریحا از آیات قرآن کریم استفاده می شود. و در خصوص انسان می فرماید:
(وَ لِکُلَّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاء أجَلُهُم لاَ یَستَاخرُونَ سَاعَةً وَلاَ یَستقَدِمُونَ)
{صفحه 46}
«برای هر گروه و جمعیّتی اجلی است، چون زمان اجل آن ها برسد و اجل آنان را دریابد، نمی توانند زمان آن را به عقب ببرند یا به جلو بیاورند»
و این آیه که: (مَّا تَسبِقُ مِن أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَ مَا یَستَأخِرُونَ)
«هیچ امّت و گروهی نمی توانند از اجل خود پیشی گیرند و نمی توانند اجل خود را به تأخیر اندازند.»
مسأله مرگ از مسائل مشکل به شمار می رود. افراد بشر زحمت ها کشیده، رنج ها برده اند که بتوانند زندگی را در دنیا جاودان کنند، مسأله مرگ را حلّ نموده و این مشکل را از میان بردارند، ولی هیچکس موفّق نشده است.
قدرتمندترین سلاطین، بزرگان، علماء و دانشمندان، حکماء و فیلسوفان و اندیشمندان ومتفکّران، در طیّ قرن های گذشته با تمام قوای مادّی و معنوی و فکری کوشیده اند و تمام همّت و نیروی خود را مصرف نمودند بلکه بتوانند این معمّا و معضل را حلّ کنند تا بشر بتواند در دنیا دائما زیست کند و در انتظار وحشتناک مرگ نباشد؛ ولی نشد.
از جمله اشعار معروف و مشهور ابو علی سینا است که:
از قعر گل سیاه تا اوج زحل***کردم همه مشکلات گیتی را حل
بیرون جستم زقید هر مکر و حیل***هر بند گشاده شد مگر بند اجل
{صفحه 47}
و نیز حکیم خیّام که خود را مدّعی کشف معضلات و حلّ مسائل سخت علوم می داند گوید:
خیّام که خیمه های حکمت می دوخت***در کوره غم فتاد و ناگاه بسوخت
مقراض اجل طناب عمرش ببرید***دالآل امل به رایگانش بفروخت
حضرت أمیرالمومنین علیه السلام در همان ایّامی که ضربت خورده بودند در ضمن خطبه ای می فرمایند:
«أیّها النّاس! کُلٌ اِمرِیً لاقٍ ما یَفرٌ مِنهُ فی فِرارِه وَ الاَجل مساقُ النَّفسِ إلیه، وَ الهَربُ منهُ مُوافاتُه. کَمِ اطردَتِ الایّامُ أبحَثُها عَن مَکنونِ هذا الاَ مر، فَأبی الله إِلاّ إخفآءَهُ هَیهات! عِلمٌ مخزونٌ»
«ای مردم! تمام افراد بشر در زندگی خود بر خورد می کنند با چیزی که از آن فرار می کرده اند که همان مرگست. و اجل و مدّت زندگی همان زمانی است که نفس او را به مرگ سوق می دهد و رهبری می کند، و فرار از آن عین برخورد و رسیدن به آنست. چه بسیار روزها گذشت که من در صدد جستجو و تفحّص از حقیقت بروز این واقعه بودم ولی خداوند آن را به اراده جدّیّه خود مخفی داشت؛ هیهات! این دانشی است که در خزانه علم الهی مخفی است.»
بعضی از کارهایی که باعث افزایش طول عمر می شوند:
1-صله رحم و دید و بازدید و سرزدن به اقوام و خویشان و نزدیکان مخصوصا پدر و مادر؛ و در روایت به این مضمون آمده است
{صفحه 48}
که: هر کس صله رحم کند چه بسا عمرش تا سی سال و بیشتر اضافه می شود؛ و یا عمر سه ساله اش به سی سال می رسد.
2-صدقه دادن.
به داستانی در این باره توجه کنید:
از آقای سید محمد رضوی شنیدم که فرمودند: «زمانی که مرض سختی عارض دایی بزرگوارشان مرحوم آقای میرزا ابراهیم محلاتی شد به طوری که اطبا از معالجه ایشان مایوس شدند؛ ایشان امر فرمودند که مرضشان را به عالم ربانی مرحوم حاج شیخ محمد جواد بیدآبادی که مورد علاقه و ارادت میرزا بودند خبر دهیم ما هم به اصفهان تلگراف کردیم و مرحوم بیدآبادی را از مرض سخت میرزا با خبر کردیم.
فورا جواب دادند مبلغ دویست تومان(1) صدقه دهید تا خداوند شفا عنایت فرماید.
هر چند آن مبلغ در آن زمان زیاد بود لیکن هر طور بود فراهم آورده بین فقرا تقسیم کردیم و بلافاصله میرزا شفا یافت.
مرتبه دیگر میرزای محلاتی به سختی مریض شدند و اطبا اظهار یأس کردن من ابتدا مرحوم بید آبادی را با تلگراف با خبر کردم و با اینکه جواب تلگراف را قبول و در خواست کرده بودم از ایشان جوابی نرسید تا بالاخره در همان مرض میرزا مرحوم شدند.
آنگاه دانستم که سبب جواب ندادن مرحوم بیدآبادی این بود که
****
1-توجه شود که در آن زمان دویست تومان مبلغ زیادی بوده است.
{صفحه 49}
اجل حتمی میرزا رسیده و به صدقه جلوگیری نمی شود.
از این داستان دو مطلب فهمیده می شود یکی آنکه به واسطه صدقه ممکن است در شفای مریض تعجیل شود بلکه مرگ را به تاخیر اندازد و درباره تاثیر صدقه در شفای مریض و تاخیر مرگ و طول عمر و دفع هفتاد نوع بلا، روایاتی از اهل بیت علیه السلام رسیده و داستانهایی نقل گردیده که طالبین به کتاب کلمه طیته مرحوم نوری مراجعه کنند مطلب دیگر آنکه هر گاه اجل حتمی باشد و بقای شخص مخالف حکمت حتمی خدا باشد دعا و صدقه از این جهت بی اثر می شود هر چند از سایر آثار خیریه دنیوی و اخروی آن بهره مند خواهد بود(1)
3-دعا کردن و درخواست مستقیم از خداوند؛ چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: (یَمحو الله ما یشاءُ و یُثبِت) (2)
خداوند آنچه را بخواهد (از قضا و قدر) محو و یا ثبت می نماید و اصل کتاب (آفرینش) نزد اوست.
و همچنین در بسیاری از دعاها از جمله دعاهای ماه مبارک رمضان از خداوند در خواست طول عمر می شود:
«...اَن تُطیلَ عُمری و اَن تُوَسعَ عَلَیَّ فی رِزقی...»(3)
«...اینکه عمرم را طولانی و روزیم را وسیع گردانی...»
4-کمک به مردم و حل مشکلات ایشان و انجام کارهای خیر.
در کتاب شریف اصول کافی در این باره از امام موسی کاظم علیه السلام
****
1-داستانهای شگفت انگیزی از مرگ صفحه 274
2-سوره رعد آیه 39
3-مفاتیح الجنان صفحه 367 اعمال شبهای قدر
{صفحه 50}
حدیثی بدین مضمون نقل شده که فرمودند: «در بنی اسرائیل فردی بود که پسر نداشت، خداوند یک پسر به او داد اما به او گفتند که پسرت شب عروسیش خواهد مرد؛ پسر بزرگ شد برایش خواستگاری کردند و شب عروسیش فرا رسید.
در شب عروسی پیرمرد فقیر و ناتوانی را دید که از بی غذایی رمق نداشت دلش به حال او سوخت و به او غذای سیری داد پیرمرد پس از سیر شدن گفت ای جوان من از گرسنکی داشتم می مردم تو مرا زنده کردی خداوند تو را زنده کند؛ آن شب گذشت و برای جوان هیچ اتفاقی نیفتاد؛ فردا همه تعجب کردند که او چطور زنده است. پدر جوان خواب دید که به او گفتند از پسرت بپرس که چه کار کرده تا از مرگ حتمی نجات پیدا کرده و زنده مانده است. پس از بیداری از پسرش علت را جویا می شود. آنگاه پسر جریان غذا دادن به پیرمرد و دعایش را بازگو می کند...»
5-همچنین در بعضی از روایات نوشتن وصیتنامه باعث افزایش طول عمر دانسته شده است.
یکی از وظایفی که هر انسان مسلمانی قبلی از مرگ، باید انجام دهد، وصیّت است. اگر چه وصیّت در اصل مستحب می باشد، ولی تأکید قرآن و سفارشات امامان معصوم علیه السلام آن را تا حد جوب پیش برده است.
وصیّ یعنی متصل شدن، و وصیّت از ایضاء به معنی سفارش و دستور است، و گاهی به چیز وصیّت شده اطلاق شده اطلاق می شود به عبارتی
{صفحه 51}
وصیّت را از آن جهت بدین نام می خوانند که وصیّت کننده کارش را به کارهای وصّی متصل می کند، و به قولی کارهای قبل از مرگ را به کارهای بعد از مرگ متصل می کند.
البته وصیت منحصر به موارد فوق نیست، بلکه انسان باید وضع دین ها، قرض ها و اماناتی که به او سپرده شده و مانند آن را در وصیت مشخص کند، به گونه ای که هیچ امر مبهمی در حقوق مردم یا در حقوق الهی که بر عهده اوست، وجود نداشته باشد.
در قرآن کریم توصیه به وصیت چنین آمده است:
(کُتِبَ عَلَیکُم اِذا حَضَرَ اَحَدکُمُ المَوتُ اِن تَرَکَ خَیراً الوَصیّةَ لِلوالِدَینِ و الاَقرَبینَ بِالمعروفِ حَقّاً عَلَی المُتّقینَ) (1)
«بر شما نوشته شده، هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد اگر چیز خوبی از خود به جای گذارده، وصیت برای پدر و مادر و نزدیکان به طور شایسته کند، این حقی است بر پرهیزگاران.»
در روایات اسلامی تأکیدهای فراوانی در زمینهّ وصیت شده است. چنان که پیامبر اکرم صلی الله و علیه واله می فرمایند: «سزوار نیست مسلمان شب بخوابد مگر این که وصیت نامه اش زیر سر او باشد.»(2)
ونیز فرموده اند: «کسی که بدون وصیّت از دنیا برود مرگ او مرگ جاهلیت است.» پس اگر چه وصیّت ذاتا از مستحبات است، ولی گاه شکل وجوب پیدا می کند، و یا اماناتی از مردم نزد او است که در 
****
1-سوره بقره، آیه 180.
2-وسائل الشیعه، ج 13، ص 352
{صفحه 52}
صورت عدم وصیّت احتمال می دهد حقوق آن ها از بین برود. نکته آخر این که اگر انسان واجباتش را انجام ندهد، لازم است در هنگام فرا رسیدن مرگ وصیت نماید، چنان که خدای سبحان می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید، چون مرگتان فرا رسید به هنگام وصیت دو عادل را از میان خودتان به شهادت گیرید.»(1)
بعضی از کارهایی که باعث کاهش طول عمر می شوند:
1-عاق والدین شدن، بدی به پدر و مادر، و کشتن ایشان حتی اگر به حق بوده باشد.(مثلا قاضی ای که به مرگ پدرش حکم می دهد ولو به حق بوده باشد. (مثلا قاضی ای که به مرگ پدرش حکم می دهد ولو به حق باشد) چنانکه در صدر اسلام در یکی از غزوات پیامبر صلی الله وعلیه واله فرزند در صف مسلمانان و پدرش در صف مشرکان بود؛ اما حضرت آن فرزند را نهی کردند از اینکه با پدرش جنگ کند.
2-قطع رحم؛ که چه بسا عمر سی ساله را سه ساله می کند.
3-انجام بعضی از گناهان کبیره که عمر را کوتاه و اجل را نزدیک می کند.
مقام و حقیقت شهادت
و اما شهادت؛ شهادت مرگ نیست، یک حیات جاوید است؛ برای حیات جاوید است که این انسان تقاضای شهادت می کند.
شهدا زنده هستند و در پیش خدای تبارک و تعالی عندَربَّهم
****
1-سوره مائده، آیه 106
{صفحه 53}
یُرزَقونند. «نزد پروردگارشان روزی داده می شوند» (1)
آن ها الان در نزد پروردگارشان به روزی های معنوی و همیشگی نائل آمده اند. آن ها آنچه را که از پروردگارشان بود و داشتند و آن جانشان بود، تسلیم کردند و خدای تبارک و تعالی آن ها را پذیرفته است و می پذیرد.
(وَلاَ تَحسَبَنَّ الَّذِینَ قُتلُوا فِی سَبِیلِ اللَّه أَموَاتًا بَل أحیَاءٌ عِندَ رَبهَّم یُرزَقُونَ) در این آیه کریمه بحث در زندگی پس از حیات دنیا نیست، زیرا که در آن عالم، همه مخلوقات به اختلاف مراتب دارای زندگی هستند؛ از زندگی حیوانی وپایین تر از حیوانی تا زندگی انسانی و ما فوق آن. بلکه شرف بزرگ شهدای در راه حق، زندگی نزد پروردگارشان و ورود در ضیافت الله است.
این حیات و این روزی غیر از زندگی در بهشت و روزی در آن است، این لقاء الله وضیافت الله می باشد. آیا این همان نیست که برای صاحبان نفس مطمئنه وارد است. (فَادخُلی فی عِبادی وَ ادخُلی جنّتی)
که فرد بارز آن سیّد شهیدان امام حسین علیه السلام است.
در روایتی از رسول اکرم صلی الله علیه و اله نقل شده است که برای شهید هفت خصلت است که اولین آن عبارت است از این که اوّلین قطره ای که از خون او به زمین بریزد تمام گناهانی که کرده است آمرزیده می شود و مهمترین آن آخرین خصلتی است که بیان می فرمایند، و آن این است
****
1-سوره آل عمران، آیه 169
{صفحه 54}
که شهید نظر می کند به «وجه الله».
و این نظر به «وجه الله» فقط برای انبیا و شهداء راحت است (امکان دارد). و شاید نکته آن این باشد که حجاب هایی که بین ما و حق تعالی است منتهی می شود به حجاب «خون انسان».
انسان خودش حجاب بزرگی است که همه حجاب هایی که هست (چه حجاب هایی که از ظلمت باشند و چه حجاب هایی که از نور باشند) منتهی می شوند به خود انسان. و اگر کسی این حجاب را در راه خدا داد، این حجاب را شکسته و آنچه را که داشته و آن عبارت بوده از جان خودش، در راه رضایت حق تعالی نثار کرده و این مبدأ همه حجاب ها را شکسته است.
خداوند مشتری جان آنان شد و اجر و مزدشان را بی دریغ، و در نزد خود قرار داد، و حیاتشان را جاودانه ساخت که این منتهای آرزوی عاشقان و مشتقان و نهایت آمال عارفان است که «یا لَیتنَا کُنّا مَعَهُم» و ای کاش که ما هم با آن ها بودیم.
گوارا باد بر آن ها لذت انس و همجواری با انبیای عظام و اولیای کرام و شهدای صدر اسلام و گواراتر باد بر آن ها نعمت و رضایت حضرت حق که (رِضوانٌ مِنَ الله اَکبَر) «خشنودی خداوند از همه چیز بالاتر و بزرگتر است»(1)
1-سوره توبه،آیه 82
{صفحه 55}